Ydych chi erioed wedi prynu rhywbeth newydd, dim ond i ganfod bod y plant â mwy o ddiddordeb yn y bocs y daeth ynddo?

I ni, efallai mai bocs cardbord syml ydyw. I blentyn, gallai fod yn gar, yn siop, yn guddfan, yn long ofod, yn lwyfan, yn rhywle i guddio neu’n rhywbeth hollol wahanol nad oeddem ni hyd yn oed wedi’i ystyried.

Dyma chwarae â rhannau rhydd.

Beth yw rhannau rhydd?

Mae rhannau rhydd yn ddeunyddiau a gwrthrychau bob dydd y gall plant eu symud, eu cario, eu cyfuno, eu tynnu’n ddarnau, eu hailgynllunio a’u defnyddio mewn gwahanol ffyrdd yn eu chwarae. Yn wahanol i lawer o deganau ac adnoddau traddodiadol, nid oes ganddynt un diben penodol na ffordd “gywir” o chwarae â nhw.

Gall rhannau rhydd gynnwys:

• bocsys a thiwbiau cardbord
• cewyll a chynwysyddion
• ffabrig
• blancedi
• hen ddillad
• pegiau a rhaff
• bwcedi
• cafnau dŵr
• pibellau a chylchoedd
• teiars
• planciau a darnau o bren
• potiau
• sosbenni ac offer cegin
• cerrig, ffyn, dail, cregyn, moch coed, mwd, tywod a dŵr
• deunyddiau wedi’u hailgylchu a deunyddiau sgrap

Damcaniaeth rhannau rhydd – Pam mae rhannau rhydd mor werthfawr?

Mae Damcaniaeth Rhannau Rhydd Simon Nicholson (1971) yn awgrymu bod cyfoeth amgylchedd yn cael ei bennu gan nifer ac amrywiaeth y newidynnau sydd ar gael i bobl ryngweithio â nhw. Mewn chwarae, mae “rhannau rhydd” yn ddeunyddiau penagored y gall plant eu symud, eu cyfuno, eu hailgynllunio a’u hailbwrpasu mewn ffyrdd di-rif. Dadleuodd Nicholson fod y deunyddiau hyn yn annog creadigrwydd, datrys problemau, dychymyg a meddwl annibynnol oherwydd nad oes un ffordd “gywir” o’u defnyddio. Trwy roi rhyddid i blant archwilio a thrin rhannau rhydd, mae amgylcheddau chwarae yn dod yn fwy deniadol, yn fwy dan arweiniad y plentyn, ac yn fwy ymatebol i ddiddordebau a syniadau unigol.

Chwarae’n Rhydd

Nid beth yw’r gwrthrych yw’r peth pwysicaf mewn gwirionedd. Yr hyn sy’n bwysig yw beth y gall y plentyn ei wneud gyda’r peth. Os ydych chi’n ansicr sut olwg sydd ar hyn yn ymarferol, mae fideo Scrapstore PlayPods (yn Saesneg) yn enghraifft wych:

Yn hytrach nag oedolion yn gosod gweithgaredd wedi’i gynllunio, rhoddir mynediad i blant at amrywiaeth o ddeunyddiau sgrap, ac mae’r posibiliadau’n datblygu o hynny ymlaen.

Mae rhannau rhydd ar gyfer pob oedran

Weithiau gallwn gysylltu rhannau rhydd â phlant ifanc, yn enwedig pan fyddwn yn dychmygu bocsys, ffabrig, mwd a deunyddiau naturiol. Ond nid oes oedran pan fydd plant yn sydyn yn rhoi’r gorau i elwa ar chwarae penagored. Yr hyn sy’n newid yn aml yw sut maen nhw’n defnyddio’r adnoddau.

Gallai plentyn ifanc eistedd y tu mewn i focs cardbord a chogio mai car ydyw. Gallai plant hŷn uno sawl bocs â’i gilydd i greu strwythur, datblygu rheolau ar gyfer gêm, neu eu datgymalu’n llwyr er mwyn defnyddio’r cardbord ar gyfer rhywbeth arall.

Wrth i blant fynd yn hŷn, gall rhannau rhydd gefnogi gwydnwch, meddwl beirniadol, dylunio, cydweithio ac arbrofi. Dychmygwch grŵp yn ceisio adeiladu cuddfan gan ddefnyddio cewyll, ffabrig, rhaff a darnau o bren. Mae’n dal i gwympo. Maen nhw’n trafod beth sydd wedi mynd o’i le, yn profi syniadau gwahanol ac yn addasu eu dyluniad nes ei fod yn gweithio.

Adeiladwyr cuddfannau, tinceriaid a chrewyr heddiw yw peirianwyr, dylunwyr ac entrepreneuriaid yfory. Mae rhannau rhydd yn rhoi’r rhyddid i blant hŷn a phobl ifanc arbrofi, mentro, addasu ac arloesi. Drwy archwilio sut mae pethau’n gweithio a sut y gellid eu gwella, maen nhw’n datblygu’r chwilfrydedd, y creadigrwydd a’r sgiliau meddwl beirniadol sydd eu hangen mewn byd sy’n newid yn barhaus.

Mae’r profiadau hyn yn ymwneud â llawer mwy na chadw plant yn brysur. Wrth i blant drin, profi a thrawsnewid rhannau rhydd, maen nhw’n datblygu ystod eang o sgiliau a galluoedd wrth barhau i fod wedi ymgolli’n llwyr yn eu chwarae.

Pam mae Rhannau Rhydd yn Bwysig

Mae chwarae â rhannau rhydd wrth wraidd Egwyddorion Gwaith Chwarae 1 a 2.

Mae Egwyddor Gwaith Chwarae 1 yn ein hatgoffa bod angen i bob plentyn a pherson ifanc chwarae. Mae’r awydd i chwarae yn gynhenid, ac mae chwarae yn hanfodol i ddatblygiad iach, llesiant a bywyd cymunedol. Mae rhannau rhydd yn cefnogi’r awydd naturiol hwn drwy roi cyfleoedd diddiwedd i blant archwilio, creu, arbrofi ac ymgysylltu â’r byd o’u cwmpas mewn ffyrdd sy’n ystyrlon iddyn nhw.

Mae Egwyddor Gwaith Chwarae 2 yn disgrifio chwarae fel proses sy’n cael ei dewis yn rhydd, ei chyfeirio’n bersonol a’i hysgogi’n gynhenid. Nid oes gan rannau rhydd ddiben penodol nac unrhyw ganlyniad wedi’i bennu ymlaen llaw. Gall bocs cardbord droi’n long ofod, yn gastell, yn gar rasio, yn stondin farchnad neu’n rhywbeth hollol wahanol. Plant sy’n penderfynu beth mae’r adnoddau’n ei olygu, sut maen nhw’n cael eu defnyddio, ac i ble y bydd eu chwarae’n mynd nesaf. Maen nhw’n rheoli cynnwys a bwriad eu chwarae drwy ddilyn eu syniadau, eu diddordebau a’u greddfau eu hunain.

Mae hyn yn cefnogi Erthygl 31 o Gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn (CCUHP) yn uniongyrchol, sy’n cydnabod hawl pob plentyn i orffwys, hamdden, chwarae, gweithgareddau adloniadol a chymryd rhan mewn bywyd diwylliannol. Mae darparu mynediad at rannau rhydd yn un ffordd o sicrhau bod plant yn cael cyfleoedd gwirioneddol i arfer yr hawl honno drwy brofiadau chwarae cyfoethog ac ystyrlon.

Mae rhannau rhydd hefyd yn cysylltu’n agos â Damcaniaeth Hyblygrwydd Cyfansawdd Fraser Brown. Mae Brown yn dadlau bod plant yn byw fwyfwy mewn amgylcheddau sydd wedi’u strwythuro’n dynn, eu hamserlennu ac sy’n rhagweladwy. Mewn cyferbyniad, mae rhannau rhydd yn creu amgylcheddau sy’n llawn posibiliadau, ansicrwydd a newid. Gall casgliad o gewyll, ffabrig, rhaffau a phlanciau droi’n bron unrhyw beth, a gall y chwarae esblygu o funud i funud yn ôl syniadau’r plant.

Mae’r hyblygrwydd hwn yn galluogi plant i addasu, trafod, datrys problemau, mentro’n briodol ac ymateb yn greadigol i heriau. Boed yn adeiladu cuddfannau, yn dyfeisio, yn datblygu gemau neu’n trawsnewid deunyddiau bob dydd yn rhywbeth hollol newydd, mae plant yn datblygu gwydnwch, hyder, annibyniaeth, creadigrwydd a meddwl beirniadol.

Pan fyddwn yn darparu rhannau rhydd, rydym yn gwneud llawer mwy na chynnig adnoddau. Rydym yn diogelu hawl plant i chwarae, yn cefnogi chwarae sy’n cael ei ddewis yn rhydd ac sy’n cael ei gyfeirio gan y plentyn ei hun, ac yn creu amgylcheddau lle gall plant ddatblygu’r sgiliau, yr agweddau a’r dychym.

Beth ddylem ni ei ddarparu?

Nid oes rhestr siopa berffaith ar gyfer rhannau rhydd, ac nid oes angen i leoliadau lenwi sied â channoedd o adnoddau yn sydyn. Dechreuwch gyda’r hyn sydd gennych eisoes.

Edrychwch ar eich amgylchedd a gofynnwch i chi’ch hun: Faint o’n hadnoddau y gall plant eu defnyddio mewn ffyrdd gwahanol mewn gwirionedd? Mae cymysgedd yn ddefnyddiol. Ystyriwch adnoddau mawr a bach, deunyddiau naturiol a rhai wedi’u cynhyrchu, pethau y gellir eu cludo, pethau y gellir adeiladu â nhw, deunyddiau sy’n gallu gorchuddio neu gysylltu pethau, ac adnoddau sy’n cynnig gwahanol weadau a phrofiadau synhwyraidd.

Nid oes angen i chi eu prynu o reidrwydd chwaith. Efallai bod gan deuluoedd ddeunyddiau nad oes eu hangen arnynt mwyach, gall busnesau lleol fod â darnau dros ben neu becynnau diogel, a gall siopau elusen, storfeydd sgrap a byd natur i gyd gynnig posibiliadau.

Dylai plant hefyd gael eu cynnwys. Gwyliwch beth maen nhw eisoes yn dewis chwarae ag ef a siaradwch â nhw am yr hyn yr hoffent ei gael ar gael. Mae’r adnodd Chwarae’n Rhydd yn cysylltu’r ymgynghori hwn ag Erthygl 12 o CCUHP a hawl plant i gael eu barn wedi’i hystyried mewn penderfyniadau sy’n effeithio arnynt.

Rhwystrau Canfyddedig

“Ond ble ydyn ni’n mynd i roi’r cyfan?”

Mae cadw yn debygol o fod yn un o’r rhwystrau ymarferol cyntaf y bydd llawer o leoliadau’n meddwl amdano – yn enwedig clybiau sy’n gweithredu o fannau sy’n cael eu rhannu, lle mae angen i bopeth ddiflannu ar ddiwedd y sesiwn.

Ac mae hynny’n ddealladwy.

Nid yw darparu rhannau rhydd yn golygu cadw popeth y mae unrhyw un yn ei gynnig i chi.

Dechreuwch yn fach. Gall ychydig o focsys y gellir eu pentyrru, sy’n cynnwys ffabrig, tiwbiau, pegiau, cynwysyddion ac adnoddau hyblyg eraill, gynnig nifer enfawr o bosibiliadau.

“Mae’n edrych fel sbwriel!”

Gall hyn fod yn rhwystr arall.

Efallai y bydd rhieni, ymwelwyr a hyd yn oed aelodau eraill o staff yn meddwl tybed pam mae plant yn chwarae gyda thiwbiau cardbord, hen deiars a ffabrig pan fo gan y lleoliad “deganau go iawn”.

Mae adnodd hyfforddi Chwarae’n Rhydd ei hun yn cydnabod rhai o’r rhwystrau hyn, gan gynnwys storio, cael gafael ar ddeunyddiau, llanast, pryderon am beth y gallai rhieni ei feddwl, a Gweithwyr Chwarae’n teimlo bod angen i chwarae gael canlyniad.

Dyma lle gallwn eiriol dros chwarae.

Gall rhannau rhydd greu llanast.

Bydd plant yn symud pethau. Dylem ofyn a yw ein hawydd am amgylchedd taclus yn cyfyngu ar chwarae plant yn anfwriadol.

Weithiau mae amgylchedd chwarae yn edrych fel ei fod wedi cael ei chwarae ynddo oherwydd bod plant wedi bod yn chwarae ynddo.

Casgliad

Meddyliwch am bosibiliadau, nid gweithgareddau.

Gall rhannau rhydd hefyd herio’r ffordd rydym yn meddwl am gynllunio.

Fel Gweithwyr Chwarae, nid oes angen i ni bob amser benderfynu beth fydd plant yn ei greu cyn i ni ddarparu’r adnoddau. Yn hytrach na chynllunio gweithgareddau, gallwn greu posibiliadau.

Yn hytrach na gofyn:

“Pa weithgaredd rydym yn ei ddarparu heddiw?”

Gallem ofyn:

“Pa gyfleoedd rydym yn eu creu i blant archwilio, dychmygu a chwarae?”

Oherwydd weithiau nid y tegan newydd drud yw’r adnodd mwyaf gwerthfawr yn yr ystafell.

Mewn gwirionedd, y bocs y daeth ynddo yw e.

Dolenni Defnyddiol:

• https://www.playscotland.org/wp-content/uploads/1-Loose-Parts-Play.pdf
• https://chwarae.cymru/wp-content/uploads/sites/3/2023/03/Pecyn-cymorth-rhannau-rhydd.pdf